ครั้งแรกที่เพื่อนมาเที่ยวหาผมที่ญี่ปุ่น เธอใช้เวลาส่วนใหญ่ของทริปกังวลเบา ๆ อยู่ตลอดเพราะอ่านอะไรไม่ออกเลย พอถึงวันที่สาม เธอก็จดจำตัวอักษรได้ห้าหกตัวโดยไม่รู้ตัว เพียงจากการเห็นซ้ำ ๆ อย่าง 出口 ที่ทุกสถานีรถไฟ 女 บนประตูห้องน้ำ 禁煙 ที่หน้าต่างร้านกาแฟทุกร้าน แล้วเธอก็เลิกกังวล นี่คือเคล็ดลับทั้งหมดจริง ๆ คุณไม่จำเป็นต้องเรียนภาษาญี่ปุ่นเพื่อเดินทางไปไหนมาไหนได้ แค่ต้องมีรายชื่อตัวอักษรสั้น ๆ เฉพาะเจาะจงที่ปรากฏซ้ำ ๆ ตลอดเวลา และความมั่นใจที่จะจำมันได้เมื่อเห็น
ทุกวันนี้ญี่ปุ่นเป็นมิตรกับภาษาอังกฤษมากกว่าเดิม สถานีรถไฟใหญ่ สนามบิน และร้านสะดวกซื้อมีป้ายโรมันจิแล้ว แต่คุณก็ยังจะเจอช่องว่างอยู่ดี เช่น ป้ายหน้าร้านราเมนท้องถิ่น แผงตู้ล็อกเกอร์เก็บกระเป๋า ประกาศที่ศาลเจ้า หรือชานชาลาสถานีในเมืองเล็ก ๆ นี่คือสิ่งที่ผมจะชี้ให้ดูจริง ๆ ถ้าคุณมีเวลาสิบนาทีก่อนขึ้นเครื่อง
คำตอบแบบสั้น
- 出口 (deguchi) = ทางออก, 入口 (iriguchi) = ทางเข้า — สองตัวที่คุณจะเห็นมากที่สุด ทุกวัน
- 非常口 (hijōguchi) = ทางออกฉุกเฉิน มักมาพร้อมภาพคนวิ่งสีเขียว
- 男 (otoko) = ชาย, 女 (onna) = หญิง — ประตูห้องน้ำ ห้องอาบน้ำ ห้องเปลี่ยนเสื้อผ้า
- お手洗い / トイレ (otearai / toire) = ห้องน้ำ เขียนเป็นคันจิหรือคาตาคานะขึ้นอยู่กับอาคาร
- 危険 (kiken) = อันตราย, 立入禁止 (tachiiri kinshi) = ห้ามเข้า
- 禁煙 (kin-en) = ห้ามสูบบุหรี่, 禁止 (kinshi) = ห้าม (ใช้แนบกับสิ่งที่ห้ามทำได้เกือบทุกอย่าง)
- 止まれ (tomare) = หยุด บนป้ายถนนและทางแยก
- ホーム (hōmu) = ชานชาลา, 乗り換え (norikae) = เปลี่ยนรถ ทั้งสองคำพบตลอดที่สถานีรถไฟ
- จริง ๆ แล้วคุณไม่ต้องรู้เกิน 20-30 ตัวก็รู้สึกคุ้นเคยได้ ที่เหลือสมองจะจดจำแบบรูปแบบเองโดยอัตโนมัติ
ทำไมวิธีนี้ได้ผลดีกว่าการ “เรียนภาษาญี่ปุ่น” สำหรับทริปของคุณ
ภาษาญี่ปุ่นใช้ระบบการเขียนสามแบบพร้อมกัน ได้แก่ คันจิ (ตัวอักษรที่ยืมมาจากภาษาจีน มีรายละเอียดซับซ้อน) และฮิรางานะกับคาตาคานะ (ระบบพยางค์แบบออกเสียงสองแบบ) ป้ายต่าง ๆ ผสมทั้งสามแบบเข้าด้วยกัน รวมถึงภาษาอังกฤษ และในเมืองใหญ่มักมีภาษาจีนกับเกาหลีด้วย การพยายามอ่านภาษาญี่ปุ่นได้ก่อนเดินทางไม่ใช่เป้าหมายที่เป็นจริงได้ และไม่ใช่สิ่งที่คุณต้องการจริง ๆ สิ่งที่ได้ผลคือการมองป้ายเหมือนโลโก้แบรนด์ — หลังจากผ่านไปสักพัก คุณจะไม่สะกดคำว่า “Coca-Cola” ทีละตัวอักษรแล้ว แต่จำรูปทรงได้เลย คันจิด้านล่างนี้ก็ทำงานแบบเดียวกัน หลังจากเห็นสองสามครั้งก็จะจำได้ ปกติแล้วภายในวันที่สองของทริป
ถ้าอยากรู้ภาพรวมว่าระบบการเขียนทั้งหมดเชื่อมโยงกันอย่างไร ทำไมถึงมีสามระบบ คันจิพัฒนามาอย่างไร นั่นเป็นหัวข้อที่แตกต่างออกไป ลองดู How Japanese Writing Works ถ้าสนใจกลไกเบื้องหลัง ส่วนบทความนี้ตั้งใจเจาะจงแคบกว่านั้น คือเฉพาะตัวอักษรที่คุณจะเจอตรงหน้าจริง ๆ และต้องตัดสินใจทำอะไรสักอย่าง
การเดินทาง: สถานี ทางออก และการเปลี่ยนรถ
สถานีรถไฟคือที่ที่การอ่านป้ายสำคัญที่สุด เพราะเลี้ยวผิดทางอาจทำให้ต้องเปลี่ยนรถเพิ่มหรือย้อนกลับผ่านประตูตั๋ว
- 出口 (deguchi) — ทางออก มักมาพร้อมเลขหรือตัวอักษรที่สถานีใหญ่ ๆ (出口 A1, 出口 3) ซึ่งสำคัญกว่าตัวคันจิเองเมื่อคุณกำลังหาทางในสถานีอย่างชินจูกุหรืออุเมดะที่มีทางออกหลายสิบจุด
- 入口 (iriguchi) — ทางเข้า
- 乗り換え (norikae) — เปลี่ยนรถ/เปลี่ยนสาย ตามป้ายนี้ไปที่สถานีใดก็ตามที่คุณต้องเปลี่ยนสาย
- ホーム (hōmu) — ชานชาลา ยืมมาจากภาษาอังกฤษ “platform” เขียนด้วยคาตาคานะ ซึ่งเป็นระบบที่ใช้สำหรับคำยืมจากต่างประเทศ คาตาคานะมีรูปลักษณ์เป็นเหลี่ยมมุมชัดเจน (เทียบ シ กับฮิรางานะคู่กันคือ し) เมื่อรู้จักจุดนี้แล้วก็จะแยกออกได้
- 精算 (seisan) — ปรับค่าโดยสาร เครื่องที่ใช้เมื่อยอดเงินในบัตร IC ไม่พอตอนออกจากประตูตั๋ว ควรรู้จักไว้เพื่อไม่ให้งงเวลาประตูดังเตือน ถ้าคุณใช้ Suica หรือบัตรคล้ายกัน บทความ How to Use Suica ของเราครอบคลุมเรื่องบัตรไว้แล้ว
- 番線 (bansen) — หมายเลขชานชาลา เช่น “3番線” (ชานชาลาที่ 3) ตามประกาศและป้ายบนชานชาลา
ห้องน้ำ ห้องอาบน้ำ และห้องเปลี่ยนเสื้อผ้า
นี่คือหมวดเดียวที่ถ้าอ่านผิดจะอายเล็กน้อยมากกว่าแค่ไม่สะดวก จึงควรรู้ให้แม่น
- 男 (otoko) — ชาย บางครั้งขยายเป็น 男性 (dansei แปลว่า “เพศชาย”) แต่ตัวอักษรเดี่ยวนี้คือสิ่งที่เห็นบนประตู
- 女 (onna) — หญิง ในทำนองเดียวกันบางครั้งขยายเป็น 女性 (josei)
- ที่ออนเซ็นหรือเซ็นโต (โรงอาบน้ำสาธารณะ) ตัวอักษรทั้งสองนี้ใช้ติดที่ม้วนผ้าทางเข้า มักใช้สีน้ำเงินสำหรับชายและสีแดงสำหรับหญิงเป็นสัญญาณเสริม แต่อย่าพึ่งพาสีอย่างเดียว เพราะไม่ใช่กฎที่ใช้ได้ทุกที่
- お手洗い (otearai) หรือ トイレ (toire) — ห้องน้ำทั่วไป มักพบเป็นป้ายบอกทางไปยังห้องน้ำ มากกว่าบนตัวประตูเอง
- 空き (aki) และ 使用中 (shiyōchū) — “ว่าง” และ “กำลังใช้งาน” พบทั่วไปบนไฟแสดงสถานะห้องน้ำแบบอเนกประสงค์หรือห้องน้ำสำหรับผู้พิการ
คำเตือน กฎ และสิ่งที่ไม่ควรทำ
ญี่ปุ่นเป็นประเทศที่ปลอดภัยมากจริง ๆ แต่ก็มีการติดป้ายเตือน โดยเฉพาะบริเวณก่อสร้าง ชานชาลารถไฟ และสถานที่ธรรมชาติอย่างเส้นทางเดินป่าหรือชายฝั่ง
- 危険 (kiken) — อันตราย มักเป็นสีแดง มักหมายความว่าให้อยู่ห่าง ๆ
- 立入禁止 (tachiiri kinshi) — ห้ามเข้า พบที่ไซต์ก่อสร้าง เส้นทางที่ปิด พื้นที่สำหรับพนักงานเท่านั้น
- 禁止 (kinshi) — ห้าม คำนี้ต่อท้ายได้กับสิ่งต่าง ๆ มากมาย: 撮影禁止 (ห้ามถ่ายภาพ), 遊泳禁止 (ห้ามว่ายน้ำ) เมื่อจำ 禁止 ได้แล้ว มักเดาความหมายส่วนที่เหลือได้จากบริบทหรือภาพสัญลักษณ์ข้าง ๆ
- 禁煙 (kin-en) — ห้ามสูบบุหรี่ ญี่ปุ่นยังมีพื้นที่สูบบุหรี่ที่กำหนดไว้ในหลายที่ (หาคำว่า 喫煙所, kitsuenjo) ดังนั้นป้ายนี้หมายถึงจุดที่ห้ามสูบ มากกว่าการห้ามสูบทั่วประเทศ
- 止まれ (tomare) — หยุด วาดไว้บนพื้นถนนที่ทางแยกโดยตรง
- 非常口 (hijōguchi) — ทางออกฉุกเฉิน ภาพคนวิ่งสีเขียวข้าง ๆ ตัวอักษรนี้ที่จริงมีต้นกำเนิดจากญี่ปุ่นและปัจจุบันเป็นมาตรฐาน ISO ระดับสากล คุณอาจเคยเห็นที่อื่นมาแล้วโดยไม่รู้ว่ามันมาจากไหน
อาหาร ร้านค้า และชีวิตประจำวัน
มีตัวอักษรไม่กี่ตัวที่พบบนหน้าร้านและเมนูตลอดเวลา ควรรู้ไว้แม้ไม่ได้กำลังหาอะไรเป็นพิเศษ
- 営業中 (eigyōchū) — เปิดให้บริการ และคำคู่กันคือ 準備中 (junbichū) — “กำลังเตรียมการ” หมายถึงปิดชั่วคราว พบบ่อยที่ประตูร้านอาหารระหว่างช่วงพักกลางวันกับเย็น
- 定休日 (teikyūbi) — วันหยุดประจำ ติดไว้ที่ประตูร้านเพื่อบอกว่าร้านปิดวันไหนของสัปดาห์
- 両替 (ryōgae) — แลกเงิน
- 自動販売機 (jidō hanbaiki) มักย่อเป็น 自販機 — ตู้ขายของอัตโนมัติ แต่คุณจะจำได้จากรูปลักษณ์ก่อนที่จะต้องใช้ตัวอักษรเหล่านี้
- お会計 (okaikei) หรือ レジ (reji) — จุดชำระเงิน มีประโยชน์เมื่อคุณกำลังหาจุดจ่ายเงินในร้านที่จัดวางต่างจากที่คุณคุ้นเคย
สิ่งที่ข้ามไปได้อย่างสบายใจ
คุณไม่ต้องจำทุกตัวอักษรบนกล่องรับบริจาคที่ศาลเจ้า หรือตารางเวลาเต็มรูปแบบของบริษัทรถไฟ มีบางหมวดที่ปล่อยผ่านได้อย่างปลอดภัย
- ชื่อร้านและร้านอาหารเอง — มักใช้ตัวอักษรสไตล์เฉพาะหรือการอ่านที่แม้แต่คนญี่ปุ่นเองก็ต้องเดา ไม่ต้องเครียดกับการพยายามถอดความ
- ตัวอักษรเล็ก ๆ บนตั๋ว บัตรรับประกัน หรือประกาศทางกฎหมาย — ถ้าสำคัญจริง (เช่นนโยบายยกเลิก) พนักงานหรือแอปจะอธิบายเป็นภาษาอังกฤษให้เมื่อถึงเวลาที่สำคัญ
- คันจิชื่อสถานีแบบเต็ม — คุณสามารถเดินทางด้วยชื่อสถานีแบบโรมันจิบนตั๋วและป้ายได้โดยไม่ต้องอ่านเวอร์ชันคันจิเลย เพราะทั้งสองแบบมักติดคู่กันแทบทุกที่
คำถามที่พบบ่อย
ถ้าไม่รู้คันจิเลยจะหลงทางไหม ไม่หลงแน่นอน สถานีใหญ่ สนามบิน และธุรกิจส่วนใหญ่ที่รองรับนักท่องเที่ยวจะมีป้ายภาษาอังกฤษควบคู่กับภาษาญี่ปุ่น และแอปอย่างโหมดกล้องของ Google แปลภาษาก็อ่านป้ายให้ได้ในไม่กี่วินาทีถ้าคุณติดขัดจริง ๆ รายชื่อข้างต้นแค่ทำให้คุณเร็วขึ้นและมั่นใจขึ้น ไม่ใช่ให้คุณต้องพึ่งพามันเสมอไป
ควรเรียนฮิรางานะกับคาตาคานะแทนคันจิดีกว่าไหม ถ้ามีเวลาเตรียมตัวมากกว่านี้ ฮิรางานะกับคาตาคานะเรียนง่ายกว่า (46 ตัวอักษรต่อแบบ ออกเสียงอย่างเดียว ไม่ต้องจำความหมาย) และก็พบบนป้ายด้วย โดยเฉพาะคาตาคานะสำหรับคำยืม แต่สำหรับทริปสั้น ๆ การจำคันจิความถี่สูงตามรายการข้างต้นจะคุ้มค่ากว่าต่อเวลาที่ลงทุนไป
ทำไมบางป้ายผสมตัวอักษรภาษาอังกฤษเข้ากับภาษาญี่ปุ่น ภาษาญี่ปุ่นมักยืมคำภาษาอังกฤษมาเขียนด้วยคาตาคานะ (เช่น ホーム จาก “platform” หรือ トイレ จาก “toilet”) และสถานีกับร้านค้าก็เพิ่มภาษาอังกฤษแบบโรมันจิไว้ใต้ภาษาญี่ปุ่นโดยตรงมากขึ้นสำหรับนักท่องเที่ยว ทั้งสองอย่างเป็นเรื่องปกติ ไม่ใช่สัญญาณว่าคุณพลาดอะไรไป
ถามพนักงานว่าป้ายหมายถึงอะไรเสียมารยาทไหม ไม่เลย การชี้ไปที่ป้ายแล้วถามเป็นวิธีง่าย ๆ ที่ใช้ได้ทั่วโลก และพนักงานในพื้นที่ท่องเที่ยวส่วนใหญ่พูดภาษาอังกฤษได้บ้างหรือคุ้นเคยกับคำถามแบบใช้ท่าทางจากนักท่องเที่ยว
สรุป
คุณไม่จำเป็นต้องอ่านภาษาญี่ปุ่นได้สำหรับทริปนี้ แค่จำรายชื่อตัวอักษรสั้น ๆ ที่ปรากฏซ้ำทุกที่: 出口/入口 สำหรับทางออกและทางเข้า 男/女 สำหรับห้องน้ำ 危険/禁止 สำหรับคำเตือน และ 非常口 สำหรับเหตุฉุกเฉิน พอคุ้นกับสิ่งเหล่านี้แล้ว สมองก็จะเริ่มจดจำที่เหลือเอง เช่น 営業中, ホーム, 両替 เพียงจากการเห็นซ้ำ ๆ ในช่วงไม่กี่วันของการเดินทาง เหมือนกับที่เกิดขึ้นกับเพื่อนผมโดยไม่ต้องเปิดหนังสือเรียนเลย เตรียมตัวเรื่องนี้แบบเบา ๆ ก็พอ ตัวอักษรเหล่านี้จะคุ้นเคยกับคุณเร็วกว่าที่คุณคิด
เขียนจากญี่ปุ่นโดยทีม Wayfarer Japan — เราอาศัยอยู่ที่นี่และอ่านป้ายเหล่านี้ทุกวัน ไม่ใช่แค่ตอนไปเที่ยว
ภาพหน้าปก: “JREast-Yamanote-line-JY11-Sugamo-station-sign-20171209-154436” by LERK, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
