ผมอาศัยอยู่ห่างจากร้าน Book Off เพียงเดินสิบนาที และมุมที่คนแน่นที่สุดเสมอคือชั้นมังงะ — เด็กวัยรุ่นนั่งยองๆ อยู่บนพื้น พนักงานออฟฟิศเปิดดูเล่มหนึ่งก่อนตัดสินใจว่าจะซื้อหรือไม่ และนักท่องเที่ยวบางคนที่ถ่ายรูปปกไว้โดยไม่ซื้อเลยด้วยซ้ำ เป็นเรื่องง่ายที่จะคิดว่ามังงะเป็นสิ่งประดิษฐ์สมัยใหม่ ที่มาพร้อมกับโปเกมอนและสตูดิโอจิบลิในยุค 1990 แต่ความจริงไม่ใช่แบบนั้น ธรรมเนียมการเล่าเรื่องผ่านภาพต่อเนื่องในญี่ปุ่นมีอายุเกือบพันปี และคำว่า “มังงะ” เองก็มีอายุมากกว่าสองร้อยปีแล้ว สิ่งที่เปลี่ยนไปหลังสงครามโลกครั้งที่สองไม่ใช่แนวคิดพื้นฐาน แต่เป็นความเร็วและขนาด — และบุคคลคนหนึ่งที่เปลี่ยนจากหมอมาเป็นนักเขียนมังงะ ผู้สร้างสื่อนี้ขึ้นใหม่ทั้งหมดตั้งแต่พื้นฐาน
นี่คือเรื่องราวว่าม้วนภาพยุคกลางกลายมาเป็นอุตสาหกรรมที่ส่งออกหนังสือหลายร้อยล้านเล่มต่อปีได้อย่างไร และถ้าสนใจ จะไปดูของจริงได้ที่ไหน
คำตอบแบบย่อ
- รากเหง้าของมังงะย้อนไปถึงม้วนภาพ (emaki) ในศตวรรษที่ 12 ก่อนที่คำว่า “มังงะ” จะเกิดขึ้นเสียอีก
- คำว่า “มังงะ” ถูกบันทึกครั้งแรกในปี ค.ศ. 1798 และเป็นที่รู้จักกว้างขวางขึ้นผ่านชุดสมุดสเก็ตช์ Hokusai Manga (1814–1834) ของปราชญ์ภาพพิมพ์แกะไม้ โฮคุไซ — แม้ว่า “มังงะ” ในความหมายของเขาจะหมายถึงภาพสเก็ตช์หลวมๆ ไม่ใช่เรื่องราวต่อเนื่อง
- มังงะยุคใหม่ที่เน้นเรื่องราวแบบที่เรารู้จักทุกวันนี้ เริ่มต้นจากโอซามุ เทซึกะ “เทพเจ้าแห่งมังงะ” ผู้ที่เรื่อง Mighty Atom (Astro Boy) ของเขาเริ่มตีพิมพ์เป็นตอนในปี 1951 และนำจังหวะแบบภาพยนตร์เข้ามาสู่หน้ากระดาษ
- นิตยสาร Weekly Shonen Jump เปิดตัวในปี 1968 และกลายเป็นเครื่องจักรของอุตสาหกรรมนี้ ตีพิมพ์เรื่อง Dragon Ball, One Piece และอีกหลายสิบเรื่องทีละตอน
- ถ้าอยากเห็นประวัติศาสตร์นี้ด้วยตาตัวเอง พิพิธภัณฑ์มังงะนานาชาติเกียวโตและพิพิธภัณฑ์โอซามุ เทซึกะที่ทาคาราซึกะ คือสองที่ที่ควรไปที่สุด
ก่อนที่คำนี้จะมีอยู่
ก่อนที่จะมีใครเรียกมันว่า “มังงะ” ญี่ปุ่นมีธรรมเนียมการเล่าเรื่องผ่านภาพต่อเนื่องอยู่แล้ว ตัวอย่างยุคแรกที่โด่งดังที่สุดคือ Chōjū-jinbutsu-giga (“ม้วนภาพสัตว์และมนุษย์สนุกสนาน”) ม้วนภาพศตวรรษที่ 12 ที่ตามธรรมเนียมเชื่อว่าเป็นผลงานของพระโทบะ โซโจ ภาพแสดงกบ ลิง กระต่าย แสดงบทบาทที่เหมือนมนุษย์มาก — เล่นพนัน ปล้ำซูโม่ แสร้งเป็นพระ — วาดด้วยเส้นหมึกที่ไหลลื่นไปตามม้วนภาพจากขวาไปซ้าย ทีละช่วงๆ แม้จะไม่มีกรอบแบ่งชัดเจน แต่ในเชิงจิตวิญญาณก็ใกล้เคียงกับการแบ่งช่องภาพมาก นักประวัติศาสตร์ศิลปะมองว่าม้วนภาพนี้เป็นบรรพบุรุษโดยตรงของไวยากรณ์ภาพของมังงะ เกิดขึ้นก่อนคำว่า “มังงะ” เองหลายศตวรรษ
ยุคเอโดะ (1603–1868) เพิ่มชั้นต่อไป: หนังสือภาพเสียดสีราคาถูกที่พิมพ์ด้วยแม่พิมพ์ไม้จำนวนมากที่เรียกว่า kibyōshi ขายให้กับประชาชนในเมืองที่อ่านออกเขียนได้ รวมถึงการเติบโตอย่างมากของวัฒนธรรมภาพพิมพ์แกะไม้ ukiyo-e โดยรวม นี่คือโลกที่คำว่า “มังงะ” ถือกำเนิดขึ้น
โฮคุไซและคำศัพท์นี้เอง
การบันทึกคำว่า “มังงะ” — เขียนด้วยอักษรคันจิที่แปลว่า “ตามใจชอบ” หรือ “ปิ๊งแวบ” — ครั้งแรกปรากฏในปี 1798 ในงานของนักเขียน ซันโต เคียวเดน แต่คำนี้ไม่ได้กลายเป็นที่รู้จักกันทั่วไปจนกระทั่งปราชญ์ภาพพิมพ์แกะไม้ คัตสึชิกะ โฮคุไซ ซึ่งมีชื่อเสียงอยู่แล้วจาก คลื่นยักษ์นอกฝั่งคานางาวะ ได้ตีพิมพ์ชุดสมุดสเก็ตช์ระหว่างปี 1814 ถึง 1834 ภายใต้ชื่อ Hokusai Manga งานเหล่านี้เป็นการรวมภาพสเก็ตช์หลวมๆ — คน สัตว์ ผี ภาพชีวิตประจำวัน เศษเสี้ยวของทัศนียภาพ — ไม่ใช่การ์ตูนเล่าเรื่องแบบยุคใหม่ แต่ชื่อนี้ติดอยู่กับรูปแบบนี้ และ “มังงะ” ก็ค่อยๆ กลายเป็นคำที่ใช้เรียกงานภาพแบบหลวมๆ ตลกขบขัน และร่างเร็วโดยทั่วไป บทความ Ukiyo-e: The Woodblock Prints That Changed Western Art เจาะลึกไปอีกว่าประเพณีภาพพิมพ์แบบเดียวกันนี้เปลี่ยนแปลงโลกศิลปะนอกญี่ปุ่นไปอย่างไร
ช่วงว่าง: การ์ตูนเสียดสียุคเมจิและการ์ตูนช่องต้นศตวรรษที่ 20
ในยุคเมจิ (1868–1912) ขณะที่ญี่ปุ่นรับเอาหนังสือพิมพ์และการ์ตูนการเมืองจากตะวันตกเข้ามา คำว่า “มังงะ” เปลี่ยนความหมายอีกครั้ง ใกล้เคียงกับสิ่งที่ผู้อ่านตะวันตกจะเรียกว่า “cartoon” มากขึ้น นั่นคือภาพเดี่ยวหรือการ์ตูนช่องสั้นๆ ที่เสียดสีสังคม การ์ตูนช่องสำหรับเด็กในหนังสือพิมพ์ปรากฏขึ้นในช่วงทศวรรษ 1920–30 และก่อนสงคราม ญี่ปุ่นก็มีกลุ่มผู้อ่านนิทานภาพต่อเนื่องระดับประเทศอยู่แล้ว — แต่อุตสาหกรรมนี้ยังเล็กมาก มุ่งเป้าไปที่เด็กเป็นหลัก และไม่ได้มีขนาดใกล้เคียงกับธุรกิจระดับหลายร้อยล้านเล่มที่จะเกิดขึ้นในภายหลังเลย
การปฏิวัติของเทซึกะ
สิ่งที่เปลี่ยนทุกอย่างคือโอซามุ เทซึกะ เขาเรียนแพทย์มาก่อนที่จะเลือกเส้นทางการ์ตูน และเริ่มตีพิมพ์เป็นตอน Mighty Atom — ที่รู้จักกันในระดับสากลว่า Astro Boy — ตั้งแต่เดือนเมษายน 1951 เทซึกะนำเทคนิคจากภาพยนตร์มาใช้ตรงๆ: ภาพโคลสอัพที่ดราม่า มุมกล้องที่สุดโต่ง หน้ากระดาษที่ใช้หลายสิบช่องเพื่อยืดเวลาเสี้ยววินาทีเดียวให้ยาวออก แทนที่จะอัดทั้งฉากไว้ในภาพนิ่งเดียว ผู้อ่านที่เคยเห็นแต่การ์ตูนช่องตลกแบบนิ่งๆ ได้พบกับสิ่งที่เคลื่อนไหวเหมือนภาพยนตร์บนกระดาษเป็นครั้งแรก เทซึกะสร้างผลงานมหาศาลตามมา — Black Jack, Phoenix, Kimba the White Lion — และได้รับการยกย่องให้เป็น manga no kamisama หรือเทพเจ้าแห่งมังงะ เมื่อ Astro Boy ถูกดัดแปลงเป็นอนิเมะทีวีในปี 1963 มันยังช่วยก่อตั้งอุตสาหกรรมอนิเมะทีวีทั้งหมดของญี่ปุ่นด้วย เรื่องราวเต็มๆ อยู่ใน A Short History of Anime: From Ukiyo-e to Global Export
อิทธิพลของเทซึกะต่อนักเขียนรุ่นต่อมามีมากจนนักเขียนมังงะคนสำคัญเกือบทุกคนที่มาหลังจากเขา ต่างสร้างผลงานของตนบนเทคนิคที่เขาริเริ่มไว้ในทศวรรษ 1950
นิตยสารรายสัปดาห์และกลไกของอุตสาหกรรม
กระแสมังงะหลังสงครามต้องการระบบในการส่งถึงผู้อ่าน และญี่ปุ่นก็สร้างมันขึ้นมา: นิตยสารรวมเรื่องรายสัปดาห์ที่หนาและราคาถูก แต่ละเล่มตีพิมพ์เรื่องต่อเนื่องหลายสิบเรื่องพร้อมกัน Weekly Shonen Magazine เปิดตัวในปี 1959 ส่วน Weekly Shonen Jump ซึ่งเป็นชื่อที่ผู้อ่านต่างชาติคุ้นเคยที่สุดในตอนนี้ ตามมาในปี 1968 รูปแบบ “ตีพิมพ์เป็นตอนรายสัปดาห์” นี่เองคือเหตุผลที่มังงะระดับตำนานหลายเรื่องดำเนินเรื่องต่อเนื่องไปได้หลายปีหรือหลายสิบปี — Dragon Ball, One Piece, Naruto และ Slam Dunk ทั้งหมดถูกสร้างขึ้นทีละตอนในนิตยสารเหล่านี้ ก่อนจะถูกรวมเป็นเล่มที่ขายกันอยู่ทุกวันนี้ ควบคู่ไปกับนิตยสาร วัฒนธรรม “เช่ามังงะ” (kashi-hon) — ห้องสมุดให้เช่าและร้านมังงะคาเฟ่ — ก็ช่วยให้ผู้อ่านที่ซื้อทุกฉบับไม่ไหวยังเข้าถึงมังงะได้ในราคาที่จ่ายได้ เสียงสะท้อนของวัฒนธรรมนี้ยังหลงเหลืออยู่ในปัจจุบัน ในรูปของร้านมังงะคิสสะ (manga kissa) ที่คุณยังเช่าห้องส่วนตัวนั่งอ่านได้นานหลายชั่วโมง
สู่เวทีโลก
การส่งออกมังงะไปต่างประเทศเดินทางไปพร้อมกับอนิเมะ ซีรีส์ทีวีอย่าง Astro Boy, Speed Racer และต่อมา Dragon Ball Z, Sailor Moon และ โปเกมอน แนะนำสไตล์ภาพให้ผู้ชมต่างชาติรู้จักก่อน และมังงะต้นฉบับก็ตามมาเมื่อสำนักพิมพ์ตะวันตกรู้ว่ามีกลุ่มผู้อ่านรออยู่ เมื่อถึงทศวรรษ 1990 และ 2000 มังงะภาษาอังกฤษก็มีชั้นวางของตัวเองในร้านหนังสือทั่วไป ซึ่งเป็นสิ่งที่คนรุ่นเทซึกะคงนึกภาพไม่ออก ทุกวันนี้แพลตฟอร์มดิจิทัลและการ์ตูนแบบ “เลื่อนแนวตั้ง” ที่เกิดจากเว็บโดยตรงได้เพิ่มสาขาใหม่ให้กับสื่อนี้ แต่มังงะเล่มพิมพ์ที่อ่านจากขวาไปซ้ายก็ยังเป็นรูปแบบหลักในญี่ปุ่น
ที่ที่จะไปดูประวัติศาสตร์นี้ด้วยตาตัวเอง
ถ้าเรื่องแบบนี้ทำให้คุณสนใจ มีสองที่ที่ควรจัดไว้ในทริป พิพิธภัณฑ์มังงะนานาชาติเกียวโต ซึ่งตั้งอยู่ในอาคารโรงเรียนประถมที่สร้างในปี 1869 ที่ถูกดัดแปลงใหม่ เก็บรวบรวมสิ่งของกว่า 300,000 ชิ้น และให้ผู้มาเยือนหยิบมังงะจากชั้นเปิดมาอ่านบนสนามหญ้าด้านนอกได้ — เป็นหนึ่งในประสบการณ์พิพิธภัณฑ์ที่ผ่อนคลายที่สุดในเกียวโต พิพิธภัณฑ์โอซามุ เทซึกะ ที่ทาคาราซึกะ บ้านเกิดของเทซึกะใกล้โอซาก้า มีขนาดเล็กกว่าและเป็นส่วนตัวมากกว่า สร้างขึ้นรอบๆ สเก็ตช์ จดหมาย และพัฒนาการของ Astro Boy ถ้าอยากใช้บ่ายวันหนึ่งไปกับการช็อปปิ้ง นาคาโนะ บรอดเวย์ ในโตเกียวคือย่านที่มีร้านมังงะมือสอง ศิลปะ และของสะสมหนาแน่นที่สุดในเมือง ซึ่งมีร้านเครือ “Mandarake” ที่โด่งดังเป็นแกนหลัก
คำถามที่พบบ่อย
มังงะกับอนิเมะเป็นสิ่งเดียวกันหรือไม่? ไม่ใช่ มังงะคือการ์ตูนที่ตีพิมพ์เป็นเล่ม ส่วนอนิเมะคือฉบับที่ถูกดัดแปลงเป็นภาพเคลื่อนไหว อนิเมะชื่อดังหลายเรื่อง รวมถึง Astro Boy, Dragon Ball และ One Piece เริ่มต้นจากการเป็นมังงะมาก่อน
ต้องอ่านภาษาญี่ปุ่นได้ไหมถึงจะเพลิดเพลินกับพิพิธภัณฑ์มังงะ? ไม่จำเป็น ทั้งพิพิธภัณฑ์ที่เกียวโตและทาคาราซึกะมีป้ายภาษาอังกฤษ และเสน่ห์ส่วนใหญ่ก็มาจากภาพอยู่แล้ว — ภาพต้นฉบับ สเก็ตช์ และพัฒนาการทางกายภาพของสื่อชนิดนี้
ทำไมมังงะต้องอ่านจากขวาไปซ้าย? เป็นไปตามลำดับการอ่านหนังสือแบบดั้งเดิมของญี่ปุ่น ซึ่งสืบทอดมาจากการเขียนแนวตั้งของภาษาญี่ปุ่น ฉบับแปลภาษาอังกฤษส่วนใหญ่ในปัจจุบันก็ยังคงลำดับช่องภาพจากขวาไปซ้ายแบบเดิมไว้ แทนที่จะพลิกกลับภาพ
มังงะที่มีอิทธิพลมากที่สุดในประวัติศาสตร์คือเรื่องไหน? นักประวัติศาสตร์และนักวิจารณ์ส่วนใหญ่ชี้ไปที่ Mighty Atom (Astro Boy) ของเทซึกะ เพราะมันวางไวยากรณ์ภาพที่นักเขียนมังงะเกือบทุกคนในยุคต่อมานำไปใช้ต่อ
บทสรุป
มังงะไม่ได้เริ่มต้นจากการ์ดโปเกมอนหรือชั้นหนังสือในร้านหนังสือ — มันเริ่มจากพระที่วาดภาพกบปล้ำซูโม่ ยืมชื่อมาจากศิลปินภาพพิมพ์ที่โด่งดังที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์ และกลายเป็นสื่อแบบที่เรารู้จักทุกวันนี้อย่างแท้จริงก็ตอนที่นักเรียนแพทย์คนหนึ่งตัดสินใจว่ามังงะก็เคลื่อนไหวได้เหมือนภาพยนตร์ ถ้าอยากรู้เรื่องราวทั้งหมดในบ่ายเดียว พิพิธภัณฑ์มังงะที่เกียวโตได้จัดเรียงประวัติศาสตร์แปดร้อยปี พร้อมชั้นหนังสือเปิดให้หยิบอ่าน ไว้ใต้หลังคาเดียวกัน
Written from Japan by the Wayfarer Japan team.
ภาพหน้าปก: “008 Anime and manga bookshop in Japan – bookstore in Kyoto, Japan” by Marek Ślusarczyk ( Tupungato ), CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
