ผมอาศัยอยู่ในญี่ปุ่นมาหลายปี และยังจำได้ดีถึงครั้งแรกที่เดินเข้าไปในโรงละครโนห์แห่งชาติที่โตเกียว โดยคาดหวังว่าจะได้เห็นอะไรที่ใกล้เคียงกับคาบูกิ—เครื่องแต่งกายสีสันจัดจ้าน บทพูดที่ตะโกนเสียงดัง และความตื่นเต้นเร้าใจบ้าง สิ่งที่ผมได้เห็นกลับตรงกันข้ามโดยสิ้นเชิง นักแสดงที่สวมหน้ากากเดินข้ามเวทีไม้ไซเปรสเปล่าเปลี่ยวด้วยความช้าจนก้าวเดียวอาจใช้เวลาถึงสามสิบวินาที คณะนักร้องประสานเสียงขับขานด้วยเสียงที่ฟังดูคล้ายสภาพอากาศมากกว่าคำพูด และความเงียบในหมู่ผู้ชมที่ให้ความรู้สึกว่าเป็นความตั้งใจ ไม่ใช่ความเบื่อหน่าย ต้องรอจนดูครั้งที่สอง พร้อมโปรแกรมที่อธิบายเนื้อเรื่องล่วงหน้า ผมจึงเข้าใจว่าโนห์ไม่ได้พยายามสร้างความบันเทิงแบบที่ละครตะวันตกทำ แต่พยายามพาคุณเข้าไปอยู่ในอารมณ์หนึ่ง เมื่อคุณเลิกรอให้ “มีอะไรเกิดขึ้น” มันจะกลายเป็นหนึ่งในสิ่งที่น่าประทับใจที่สุดที่คุณจะได้เห็นในญี่ปุ่น
โนห์ได้รับความสนใจจากนักท่องเที่ยวที่มาญี่ปุ่นครั้งแรกน้อยกว่าคาบูกิ ซูโม่ หรือพิธีชงชาอย่างมาก ส่วนใหญ่เป็นเพราะมันเงียบกว่าและอธิบายยากกว่าในคำบรรยายของหนังสือนำเที่ยว นั่นคือเหตุผลที่มันคุ้มค่าที่จะพิจารณาให้ดี หากคุณต้องการเห็นสิ่งที่นักท่องเที่ยวส่วนใหญ่ในโตเกียวไม่เคยได้สัมผัส
คำตอบแบบย่อ
- โนห์ (能) คือรูปแบบละครอาชีพที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่ของญี่ปุ่น พัฒนาขึ้นในศตวรรษที่ 14 และยังคงแสดงในรูปแบบเดิมเกือบทั้งหมดจนถึงปัจจุบัน
- ผสมผสานการเต้นแบบสวมหน้ากาก การเคลื่อนไหวที่ช้าและมีลีลาเฉพาะตัวอย่างมาก และคณะนักร้องประสานเสียงที่ขับขาน มักเล่าเรื่องราวของผีสาง เทพเจ้า หรือบุคคลในประวัติศาสตร์ที่เศร้าโศก
- ไม่เหมือนกับคาบูกิ—โนห์เก่ากว่า ช้ากว่า และใช้หน้ากาก ส่วนคาบูกิเกิดขึ้นประมาณ 200 ปีต่อมา ส่วนหนึ่งเป็นปฏิกิริยาที่เป็นที่นิยมต่อโนห์ มีสีสันและเสียงดังกว่า
- ในปี 2008 องค์การยูเนสโกได้ขึ้นทะเบียนโนห์ (รวมถึงเคียวเกน ศิลปะพี่น้องแนวตลกขบขัน) เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ในชื่อ “โนงาคุ”
- คุณสามารถชมการแสดงพร้อมคำบรรยายภาษาอังกฤษได้ที่โรงละครโนห์แห่งชาติในโตเกียว และโรงละครโนห์โดยเฉพาะในเกียวโตและเมืองอื่น ๆ ค่าตั๋วสำหรับการแสดงทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 3,500–7,300 เยน ขึ้นอยู่กับที่นั่ง (ราคาอาจแตกต่างกันไปในแต่ละรอบการแสดง ควรตรวจสอบราคาล่าสุดก่อนจอง)
โนห์มาจากไหนกันแน่
โนห์มีต้นกำเนิดย้อนไปถึงปี 1374 เมื่อศิลปินเร่ร่อนชื่อคันอามิ (Kan’ami) และเซอามิ (Zeami) ลูกชายวัย 12 ขวบของเขา ได้แสดงศิลปะบันเทิงพื้นบ้านที่เรียกว่าซารุงาคุ (sarugaku) ต่อหน้าโชกุนหนุ่มอาชิคางะ โยชิมิตสึที่เกียวโต โชกุนหลงใหลในการแสดงนี้มาก และภายใต้การอุปถัมภ์ของเขา พ่อลูกคู่นี้ก็ใช้เวลาหลายทศวรรษต่อมาขัดเกลาซารุงาคุให้กลายเป็นสิ่งที่เคร่งขรึมและมีความเป็นวรรณกรรมมากขึ้น โดยดึงบทกวีคลาสสิก แนวคิดทางพุทธศาสนา และความงามแบบราชสำนักเข้ามา จนกลายเป็นรูปแบบละครที่เหมาะสำหรับชนชั้นปกครองมากกว่าฝูงชนตามถนน
เซอามิเป็นเหตุผลหลักที่ทำให้โนห์มีรูปแบบอย่างที่เห็นในปัจจุบัน เขาเขียนบทละครประมาณห้าสิบเรื่องที่ยังแสดงอยู่จนถึงทุกวันนี้ และยังเขียนทฤษฎีการแสดงที่จริงจังชิ้นแรก ๆ ของโลก—บทความเกี่ยวกับการจับเวลา ความสำรวม และแนวคิดที่ว่าช่วงเวลาที่ทรงพลังที่สุดบนเวทีมักเป็นช่วงก่อนหรือหลังการกระทำ ไม่ใช่การกระทำนั้นเอง แนวคิดนี้เรียกว่ายูเกน (yugen) ซึ่งเป็นความงามที่ลึกซึ้งและสำรวมแบบหนึ่งที่ต้องรู้สึกมากกว่าจะอธิบายได้ ปรัชญานี้ยังคงเป็นแนวคิดหลักที่อยู่เบื้องหลังการแสดงโนห์ทุกครั้งมาจนถึงหกร้อยปีให้หลัง
สิ่งที่เกิดขึ้นจริงบนเวที
เวทีโนห์เป็นแท่นไม้เรียบง่าย มีหลังคาคล้ายศาลเจ้าแม้จะอยู่ในอาคาร มีภาพต้นสนวาดไว้บนผนังด้านหลัง และมีสะพานทางเดินแคบ ๆ ที่เรียกว่าฮาชิงาคาริ (hashigakari) ทอดยาวไปด้านข้าง ซึ่งนักแสดงจะเดินเข้าสู่เวทีอย่างช้า ๆ และเปี่ยมความหมาย ไม่มีฉาก ไม่มีอุปกรณ์ประกอบใด ๆ นอกจากพัด และแสงที่เปลี่ยนแปลงน้อยมาก
นักแสดงนำที่เรียกว่าชิเตะ (shite) มักสวมหน้ากากไม้แกะสลักแม้ตัวละครในเรื่องจะไม่ได้สวมหน้ากากตามบทก็ตาม เพราะหน้ากากถูกตีความว่าเป็นการเผยความจริงภายใน เช่น ความเศร้าโศกของผี ความอิจฉาของผู้หญิง หรือความเฉยชาของเทพเจ้า มากกว่าจะเป็นการปกปิดใบหน้า คณะนักร้องประสานเสียงกลุ่มเล็ก ๆ นั่งอยู่ด้านข้างเวที ขับขานบทบรรยายและความคิดภายในของตัวละครไปพร้อมกัน นักดนตรีเล่นขลุ่ยและกลองหลายประเภท มักเปล่งเสียงร้องสั้น ๆ และแหลมคมระหว่างท่วงทำนอง ซึ่งทำหน้าที่เหมือนเครื่องหมายวรรคตอน
บทละครถูกสร้างขึ้นโดยอิงจากการ “รอคอย” ไม่ใช่การพลิกผันของเนื้อเรื่อง พระเร่ร่อนพบกับหญิงสาวปริศนาในท้องถิ่นแห่งหนึ่ง ซึ่งกลายเป็นผีของบุคคลจากตำนานที่มีชื่อเสียง เธอร่ายรำแสดงอารมณ์ที่ยังคลี่คลายไม่ได้ออกมา และในที่สุดก็พบความสงบหรือไม่ก็ไม่พบ—นั่นมักเป็นเนื้อเรื่องทั้งหมด การแสดงโนห์ส่วนใหญ่จะสลับบทละครเข้มข้นแบบนี้สองหรือสามเรื่องด้วยเคียวเกน (kyogen) ซึ่งเป็นช่วงพักสั้น ๆ ที่เปี่ยมด้วยความตลกขบขันอย่างชัดเจน แสดงโดยไม่สวมหน้ากาก ล้อเลียนพระ คนรับใช้ และสามีจอมโง่เขลา ความแตกต่างนี้เป็นไปอย่างตั้งใจ เคียวเกนมีไว้เพื่อไม่ให้สมาธิของผู้ชมล้มครืนลงภายใต้น้ำหนักของโนห์แท้ ๆ
โนห์กับคาบูกิ: ความสับสนที่แม้แต่คนญี่ปุ่นเองก็ต้องแยกแยะอยู่เสมอ
นักท่องเที่ยว (และคนญี่ปุ่นจำนวนไม่น้อย) สับสนระหว่างสองสิ่งนี้ จึงควรทำความเข้าใจให้ชัดเจน โนห์เกิดก่อน พัฒนาขึ้นสำหรับผู้อุปถัมภ์ทางการทหารและชนชั้นสูงในศตวรรษที่ 14 และคงความช้า การสวมหน้ากาก และความเรียบง่ายไว้อย่างตั้งใจ คาบูกิเกิดขึ้นประมาณปี 1600 เป็นความบันเทิงสำหรับชาวเมืองธรรมดาในยุคเอโดะ และมีทิศทางตรงกันข้าม คือดนตรีเสียงดัง การแต่งหน้าที่วิจิตรแทนหน้ากาก บทพูดที่รวดเร็ว ประตูกลใต้เวที และกลไกบนเวทีต่าง ๆ หากคาบูกิใกล้เคียงกับโอเปร่าผสมกับโชว์มายากล โนห์ก็ใกล้เคียงกับบทสวดไว้อาลัยแบบสโลว์โมชันมากกว่า ทั้งสองศิลปะนี้มีอิทธิพลต่อกันมาตลอดหลายศตวรรษ—บทละครคาบูกิบางเรื่องดัดแปลงมาจากเรื่องราวในโนห์โดยตรง แสดงด้วยความเร็วปกติในสไตล์ที่โดดเด่นของคาบูกิ—ดังนั้นการดูอย่างหนึ่งจะช่วยให้คุณเข้าใจอีกอย่างหนึ่งมากขึ้น
วิธีที่นักท่องเที่ยวจะได้ดูการแสดงจริง
จุดเริ่มต้นที่ง่ายที่สุดคือโรงละครโนห์แห่งชาติ (Kokuritsu Nohgakudo) ใกล้สถานีเซ็นดางายะในโตเกียว ซึ่งจัดการแสดงเป็นประจำประมาณสองครั้งต่อเดือน บางครั้งก็มีการแสดงพร้อมคำบรรยายสดสำหรับผู้ชมใหม่ หลายรอบการแสดงมีโปรแกรมภาษาอังกฤษและจอแสดงคำบรรยายที่ด้านหลังเบาะที่นั่ง ทำให้ติดตามเนื้อเรื่องได้ง่ายกว่าที่คิด ราคาตั๋วแตกต่างกันตามที่นั่งและรอบการแสดง ตั้งแต่ประมาณ 3,500 เยนสำหรับที่นั่งกลาง ไปจนถึงประมาณ 7,300 เยนสำหรับที่นั่งแถวหน้า—ควรตรวจสอบตารางและราคาล่าสุดก่อนไป เนื่องจากโปรแกรมจะเปลี่ยนไปทุกเดือน
เกียวโตก็มีประเพณีโนห์ที่ยาวนานของตัวเองและมีโรงละครโนห์โดยเฉพาะหลายแห่ง รวมถึงคันเสะไคคัง (Kanze Kaikan) เมืองนี้ยังจัดการแสดงทาคิงิโนห์ (takigi noh) เป็นครั้งคราว—การแสดงโนห์กลางแจ้งในเวลากลางคืนด้วยแสงคบเพลิง ซึ่งตามธรรมเนียมจะจัดที่วัดและศาลเจ้าในช่วงปลายฤดูใบไม้ผลิและต้นฤดูใบไม้ร่วง นี่เป็นประสบการณ์ที่แตกต่างจากการนั่งดูในโรงละครโดยสิ้นเชิง ควัน ไฟ และท้องฟ้ายามค่ำคืนที่เปิดกว้างช่วยทำหน้าที่ทางอารมณ์ที่ปกติเวทีต้องทำเองทั้งหมด หากคุณวางแผนเที่ยวเกียวโตโดยเฉพาะเพื่อสิ่งนี้ ควรตรวจสอบตารางกิจกรรมท้องถิ่นล่วงหน้าสักสองสามเดือน เนื่องจากวันที่จะเปลี่ยนไปในแต่ละปี
สำหรับผู้ที่ดูเป็นครั้งแรกไม่ว่าในเมืองใด การแสดงที่ระบุว่าเป็น “สำหรับผู้เริ่มต้น” หรือ “มีคำบรรยาย” นั้นคุ้มค่าที่จะหามากกว่าการแสดงแบบมาตรฐาน คำอธิบายก่อนการแสดงจะเปลี่ยนประสบการณ์ทั้งหมด เช่นเดียวกับการอ่านเรื่องย่อหนึ่งย่อหน้าก่อนดูโอเปร่าที่ทำให้มันเข้าใจง่ายขึ้นในทันที
คำถามที่พบบ่อย
โนห์น่าเบื่อสำหรับคนที่ไม่พูดภาษาญี่ปุ่นหรือไม่
อาจน่าเบื่อได้หากเข้าไปดูโดยไม่มีการเตรียมตัว แต่ด้วยโปรแกรมภาษาอังกฤษหรือจอแสดงคำบรรยาย นักท่องเที่ยวส่วนใหญ่จะพบว่ามันน่าหลงใหลอย่างไม่คาดคิดมากกว่าน่าเบื่อ—ความช้านั้นคือจุดสำคัญ ไม่ใช่ข้อบกพร่อง
การแสดงปกติใช้เวลานานเท่าไร
การแสดงเต็มรูปแบบที่มีบทละครโนห์สองเรื่องและเคียวเกนคั่นกลาง มักใช้เวลาประมาณสองชั่วโมงครึ่งถึงสามชั่วโมง รวมช่วงพัก โปรแกรม “ไฮไลต์” สำหรับนักท่องเที่ยวจะสั้นกว่านั้น
ต้องแต่งตัวพิเศษหรือมีมารยาทเฉพาะหรือไม่
ไม่มีกฎการแต่งกายที่เป็นทางการสำหรับผู้ชม มารยาทโรงละครทั่วไปก็เพียงพอ คือมาให้ตรงเวลา เงียบระหว่างการแสดง และปิดโทรศัพท์
โนห์เกี่ยวข้องกับพุทธศาสนานิกายเซนหรือไม่
เกี่ยวข้องกันแบบหลวม ๆ ความสำรวม ความว่างเปล่า และการมุ่งความสนใจไปที่ช่วงเวลาหนึ่งที่ค้างอยู่ ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของโนห์นั้นมีรากฐานทางความงามร่วมกันมากกับแนวคิดเซนที่หล่อหลอมสวนญี่ปุ่นและพิธีชงชา แม้ว่าโนห์เองจะไม่ใช่การปฏิบัติทางศาสนา
สามารถดูโนห์นอกโตเกียวและเกียวโตได้หรือไม่
ได้—เมืองใหญ่ส่วนใหญ่มีโรงละครโนห์หรือคณะโนห์อยู่อย่างน้อยหนึ่งแห่ง และงานเทศกาลของศาลเจ้าทั่วประเทศก็มีการแสดงกลางแจ้งเป็นครั้งคราว แม้ว่าโตเกียวและเกียวโตจะมีตารางการแสดงที่สม่ำเสมอและเป็นมิตรกับนักท่องเที่ยวมากที่สุด
บทสรุป
โนห์ไม่ใช่สิ่งที่ขายง่ายเหมือนการนั่งรถไฟชินคันเซ็นหรือกินราเมนหนึ่งชาม และก็ไม่จำเป็นต้องอยู่ในแผนการเดินทางของทุกคน แต่ถ้าคุณมีเวลาว่างหนึ่งเย็นในโตเกียวหรือเกียวโต และได้ดูคาบูกิหรือพิธีชงชามาแล้ว โนห์ก็เป็นหนึ่งในไม่กี่ประสบการณ์ที่เหลืออยู่ในญี่ปุ่นที่ไม่ได้ถูกหล่อหลอมจากการท่องเที่ยวเลย—บทละครเดียวกัน แสดงในรูปแบบเดียวกัน มานานถึงหกศตวรรษ ลองหาโปรแกรมภาษาอังกฤษติดตัวไป ลดความคาดหวังเรื่องเนื้อเรื่องลง แล้วปล่อยให้ความช้านั้นทำหน้าที่ของมันตามที่มันถูกออกแบบมา
เขียนจากญี่ปุ่นโดยทีม Wayfarer Japan—ประสบการณ์จริง ตรวจสอบข้อเท็จจริงแล้ว ไม่มีเนื้อหาเกินจำเป็น
ภาพหน้าปก: “Noh and Kyōgen of Nōgō, Sanbasō, Motosu, 2019” by 大野 一将, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
