ผมอาศัยอยู่ในญี่ปุ่น และสิ่งแรกๆ ที่ทำให้นักเดินทางที่มีรอยสักสับสนคือป้ายเคลือบพลาสติกเล็กๆ ที่ติดอยู่หน้าเคาน์เตอร์ของโรงอาบน้ำสาธารณะ เป็นวงกลมสีแดงขีดฆ่าภาพแขนที่มีรอยสัก มันดูเหมือนกฎที่ใช้ทั่วประเทศ แต่จริงๆ แล้วไม่ใช่เลย ในญี่ปุ่นไม่มีกฎหมายระดับประเทศที่ห้ามคนมีรอยสักเข้าออนเซ็นหรือเซ็นโต สิ่งที่คุณเห็นนั้นเป็นแค่กฎภายในของร้านนั้นๆ เอง ซึ่งมีที่มาที่ไม่ได้เกี่ยวกับความสะอาดหรือความสวยงามเลย แต่เกี่ยวกับอาชญากรรม ชนชั้น และรัฐบาลในศตวรรษที่ 19 ที่กังวลว่าโลกจะมองญี่ปุ่นอย่างไร เมื่อรู้ประวัติศาสตร์นี้แล้ว ป้ายนั้นก็จะดูมีเหตุผลมากขึ้น และก็จะเข้าใจได้ว่าทำไมสถานที่จำนวนมากขึ้นเรื่อยๆ ถึงค่อยๆ ถอดป้ายนั้นออกไป
อิเระซึมิ ซึ่งเป็นคำภาษาญี่ปุ่นที่หมายถึงการสักลาย มีประวัติศาสตร์ทางกฎหมายและวัฒนธรรมที่แปลกประหลาดที่สุดในบรรดางานศิลปะที่ยังมีการปฏิบัติอยู่ในปัจจุบัน มันเปลี่ยนจากการลงโทษ ไปเป็นแฟชั่นระดับสูง จากนั้นก็กลายเป็นความผิดทางกฎหมาย กลายเป็นเครื่องหมายของโลกใต้ดิน และกลับมาเป็นงานฝีมือที่ถูกกฎหมายอย่างสมบูรณ์อีกครั้ง ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นภายในเวลาประมาณ 150 ปี เรื่องราวนี้ไม่มีอยู่ในโบรชัวร์นักท่องเที่ยว ดังนั้นนี่คือเรื่องจริงที่เกิดขึ้น
สรุปสั้นๆ
- การสักในญี่ปุ่นอาจย้อนไปได้ถึงยุคโจมง (เร็วสุดประมาณ 10,000 ปีก่อนคริสตกาล) โดยอ้างอิงจากลายที่พบบนรูปปั้นดินเหนียวโดกุ แต่อิเระซึมิที่เป็นการตกแต่งในรูปแบบศิลปะที่จดจำได้นั้นเกิดขึ้นในยุคเอโดะ (ค.ศ. 1603–1868)
- ทางการยุคเอโดะสักผู้ที่ถูกตัดสินว่ามีความผิดเป็นการลงโทษที่เห็นได้ตลอดไป ในขณะเดียวกันนักดับเพลิง คนงาน และพ่อค้าก็สักลายตกแต่งเพื่อเป็นเครื่องหมายแสดงสถานะและความกล้าหาญ
- รัฐบาลเมจิสั่งห้ามการสักลายตกแต่งโดยสิ้นเชิงในปี 1872 ด้วยความกลัวว่าจะทำให้ญี่ปุ่นดูไม่ทันสมัยในสายตาของชาติตะวันตก คำสั่งห้ามนี้คงอยู่จนถึงปี 1948 ภายใต้การยึดครองของสหรัฐฯ
- ความตราบาปที่ยังหลงเหลืออยู่ในปัจจุบันมีสาเหตุจริงๆ มาจากความเชื่อมโยงของการสักลายกับยากูซ่าในยุคหลังสงคราม ไม่ใช่จากคำสั่งห้ามเก่านั้นเอง
- ไม่มีกฎหมายระดับประเทศที่ห้ามรอยสักในออนเซ็นหรือเซ็นโต ทุกอย่างขึ้นอยู่กับแต่ละสถานที่เอง และนโยบายกำลังผ่อนปรนลง มีทั้งไดเรกทอรีสถานที่ที่เป็นมิตรกับรอยสัก สติกเกอร์ปิดรอยสัก และห้องอาบน้ำส่วนตัวที่ช่วยให้นักเดินทางมีทางออก
จากลายยุคโจมงสู่งานศิลปะยุคเอโดะ
เบาะแสแรกสุดของการสักในญี่ปุ่นมาจากรูปปั้นดินเหนียวโดกุในยุคโจมง รูปปั้นบางชิ้นมีลายที่นักวิจัยเชื่อว่าอาจแสดงถึงผิวที่สักหรือมีรอยแผลเป็นตกแต่ง ซึ่งอาจย้อนไปได้ถึง 10,000 ปีก่อน บันทึกจีนในอีกไม่กี่ศตวรรษต่อมาก็ยังบรรยายถึงชายชาวญี่ปุ่นที่มีรอยสักบนใบหน้าและร่างกาย แม้ว่าความหมายที่แท้จริงจะสาบสูญไปตามเวลาแล้ว
รูปแบบศิลปะที่คนส่วนใหญ่นึกถึงในปัจจุบัน—มังกรเต็มหลัง ปลาคาร์ปที่ว่ายทวนน้ำ เทพที่มีสีหน้าเคร่งขรึม—มาจากยุคเอโดะ กฎหมายควบคุมความฟุ่มเฟือยที่เข้มงวดในสมัยนั้นห้ามพ่อค้าและคนงาน ไม่ว่าจะร่ำรวยแค่ไหน สวมผ้าไหมหรือเครื่องแต่งกายที่โดดเด่นเกินฐานะทางสังคมของตน การสักลายจึงกลายเป็นทางออก เป็นความหรูหราส่วนตัวเพียงชั้นผิวที่ไม่มีกฎหมายใดยึดไปได้ นักดับเพลิงยุคเอโดะโดยเฉพาะมักสักลายทั้งเพื่อความสวยงามและเป็นเครื่องรางป้องกันตัวจากไฟที่พวกเขาต่อสู้ ลวดลายเองก็ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากภาพพิมพ์แกะไม้อุคิโยเอะ โดยเฉพาะภาพของอุตางาวะ คุนิโยชิ ที่วาดภาพวีรบุรุษโจรจีนจากตำนาน “ซุยโกเด็น” ซึ่งตัวละครเหล่านี้ถูกวาดให้มีร่างกายปกคลุมด้วยลายสักที่ประณีต (ผมเคยเขียนแยกไว้ว่าภาพพิมพ์เหล่านี้เปลี่ยนแปลงศิลปะตะวันตกอย่างไรในบทความ “Ukiyo-e: The Woodblock Prints That Changed Western Art”) ในช่วงเวลาเดียวกันนี้เอง รัฐบาลเอโดะก็สักผู้ที่ถูกตัดสินว่ามีความผิดด้วยวงแหวนรอบแขนหรือตัวอักษรบนหน้าผาก เป็นบันทึกความผิดที่เห็นได้ตลอดไป การตกแต่งและการลงโทษดำรงอยู่คู่กันบนผิวเดียวกัน ด้วยเหตุผลที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง
เหตุผลที่รัฐบาลเมจิสั่งห้ามการสักลาย
สถานการณ์เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็วเมื่อญี่ปุ่นเปิดประเทศสู่โลก รัฐบาลเมจิที่มุ่งมั่นให้ถูกมองว่าเป็นประเทศอุตสาหกรรมสมัยใหม่ที่ได้รับการยอมรับอย่างจริงจัง แทนที่จะถูกมองว่าแปลกตาหรือล้าหลัง ได้สั่งห้ามทั้งการสักและการรับการสักลายตกแต่งในปี 1872 การสักลายไม่ได้หายไป แต่กลับไปอยู่ใต้ดิน ทำกันอย่างลับๆ ด้วยเข็มแบบดั้งเดิมที่เรียกว่าเทะโบริ ซึ่งทำให้มันเชื่อมโยงกับความลับและขอบของสังคมมากขึ้นไปอีก คำสั่งห้ามนี้คงอยู่นาน 76 ปี และถูกยกเลิกในปี 1948 ภายใต้การยึดครองของฝ่ายสัมพันธมิตร ซึ่งเป็นช่วงที่กฎหมายญี่ปุ่นจำนวนมากถูกเขียนขึ้นใหม่
เหตุผลที่ความตราบาปยังคงอยู่แม้คำสั่งห้ามจะถูกยกเลิกไปแล้ว
นี่คือส่วนที่อธิบายป้ายหน้าโรงอาบน้ำได้จริงๆ เพราะการสักลายตกแต่งผิดกฎหมายและทำกันอย่างลับๆ มาเกือบศตวรรษ มันจึงเริ่มทับซ้อนอย่างมากกับเครือข่ายองค์กรอาชญากรรมของญี่ปุ่น และกลุ่มยากูซ่าก็รับเอาการสักทั้งตัวมาเป็นเหมือน “เครื่องแบบ” ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของความผูกพันต่อกลุ่มที่เจ็บปวดและคงอยู่ตลอดชีวิต เมื่อการสักลายกลับมาถูกกฎหมายอีกครั้งในทางกฎหมาย ในสายตาของคนญี่ปุ่นรุ่นก่อนหลายคน และต่อมาเจ้าของธุรกิจหลายคน การสักก็กลายเป็นสัญลักษณ์แทน “องค์กรอาชญากรรม” ไปแล้ว โรงอาบน้ำ ยิม และสระว่ายน้ำสาธารณะเริ่มติดป้ายห้ามรอยสักไม่ใช่เพราะมีกฎใดๆ แต่เพื่อเป็นวิธีง่ายๆ ในการกันลูกค้าที่เป็นยากูซ่าออกไปโดยไม่ต้องเผชิญหน้ากับใคร นักท่องเที่ยวที่มีรอยสักเล็กๆ ที่ข้อเท้าหรือดอกซากุระที่ข้อมือก็เลยติดร่างแหไปด้วย
สถานะทางกฎหมายของการสักลายในปัจจุบัน
เรื่องราวทางกฎหมายของการสักลายยังมีจุดพลิกผันอีกครั้ง ในปี 2001 กระทรวงสาธารณสุขของญี่ปุ่นจัดประเภทการสักลายให้เป็นหัตถการทางการแพทย์ ซึ่งหมายความว่าในทางเทคนิค ช่างสักทุกคนที่ไม่มีใบอนุญาตทางการแพทย์กำลังทำผิดกฎหมาย ช่างสักคนหนึ่งชื่อไทกิถูกปรับเงินตามกฎนี้ในปี 2015 และต่อสู้คดีผ่านชั้นศาล ศาลสูงโอซาก้าพลิกคำตัดสินในปี 2018 และศาลฎีกาของญี่ปุ่นก็ยืนคำตัดสินนี้ในเดือนกันยายน 2020 โดยตัดสินว่าการสักลายต้องใช้ทักษะทางศิลปะมากกว่าการฝึกฝนทางการแพทย์ ปัจจุบันการสักลายในญี่ปุ่นเป็นงานฝีมือที่ถูกกฎหมายอย่างสมบูรณ์และไม่ต้องมีใบอนุญาต ซึ่งในหลักการก็เป็นแบบนี้มาตั้งแต่ปี 1948 แล้ว แค่ต้องรอจนถึงปี 2020 ศาลจึงยืนยันอย่างชัดเจนไม่มีข้อสงสัย
ถ้าคุณมีรอยสัก ควรทำอย่างไรจริงๆ
ทั้งหมดนี้ไม่ได้หมายความว่าออนเซ็นทุกแห่งจะปิดประตูใส่คุณ ในทางปฏิบัติ สถานที่ต่างๆ แบ่งออกเป็นสามกลุ่มคร่าวๆ คือ เป็นมิตรกับรอยสักอย่างเต็มที่ เป็นมิตรถ้าปิดรอยสัก และห้ามเด็ดขาดไม่มีข้อยกเว้น เบปปุ หนึ่งในเมืองออนเซ็นที่ใหญ่ที่สุดของญี่ปุ่น ไปในทิศทางตรงกันข้ามไกลที่สุด โดยทำการตลาดตัวเองอย่างจริงจังว่าเป็นมิตรกับรอยสักในอาบน้ำสาธารณะและโรงแรมส่วนใหญ่ของเมือง ถ้ารอยสักของคุณมีขนาดเล็ก สติกเกอร์กันน้ำที่หาซื้อได้ตามร้านขายยาทั่วไปก็เป็นวิธีแก้ปัญหาที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในเกือบทุกที่ หากคุณไม่อยากจัดการกับเรื่องนี้เลย การจองห้องออนเซ็นส่วนตัวก็ช่วยหลีกเลี่ยงปัญหาได้ทั้งหมด ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมแนะนำสำหรับมือใหม่โดยทั่วไปอยู่แล้ว ไม่ว่าจะมีรอยสักหรือไม่ก็ตาม ใน “Your First Onsen: Etiquette, Tattoos and Where to Go” และถ้าคุณอยากเข้าใจภาพรวมว่าทำไมการอาบน้ำถึงสำคัญมากในญี่ปุ่นตั้งแต่แรก ลองอ่าน “Why Japan Bathes: Sento, Onsen and the Culture of Hot Water” ต่อได้
คำถามที่พบบ่อย
การมีรอยสักในญี่ปุ่นผิดกฎหมายไหม?
ไม่ผิดกฎหมาย การมีหรือการสักลายถูกกฎหมายมาตั้งแต่ปี 1948 และช่างสักก็ไม่จำเป็นต้องมีใบอนุญาตทางการแพทย์ตามคำตัดสินของศาลฎีกาในปี 2020
ฉันยังอาจถูกปฏิเสธไม่ให้เข้าออนเซ็นเพราะมีรอยสักไหม?
ได้ ในทางกฎหมาย ธุรกิจเอกชนสามารถกำหนดกฎของตัวเองได้ เหมือนกับที่ร้านอาหารสามารถกำหนดเดรสโค้ดได้ มันไม่ใช่กฎหมายของรัฐบาล แต่ก็สามารถถูกบังคับใช้ได้จริงที่หน้าประตู
ยิมและสระว่ายน้ำมีกฎเดียวกันไหม?
บางแห่งก็มี ด้วยเหตุผลทางประวัติศาสตร์เดียวกัน แม้ว่านโยบายจะแตกต่างกันไปมากกว่าที่ออนเซ็นด้วยซ้ำ ถ้าไม่แน่ใจ ให้ตรวจสอบเว็บไซต์ของสถานที่นั้นๆ หรือสอบถามที่เคาน์เตอร์
ทำไมรอยสักถึงเชื่อมโยงกับยากูซ่าในความคิดของคนทั่วไป?
เพราะการสักลายผิดกฎหมายและทำกันอย่างลับๆ มาเกือบศตวรรษ มันจึงเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับกลุ่มองค์กรอาชญากรรม ซึ่งรับเอาการสักทั้งตัวมาเป็นสัญลักษณ์ที่ชัดเจนของความผูกพัน ความเชื่อมโยงนั้นยังคงอยู่แม้คำสั่งห้ามทางกฎหมายจะถูกยกเลิกไปแล้วหลายสิบปี
รอยสักสไตล์ตะวันตกขนาดเล็กจะได้รับการปฏิบัติเหมือนกับอิเระซึมิแบบดั้งเดิมไหม?
ในทางปฏิบัติมักจะไม่เหมือนกัน หลายสถานที่จะมีปัญหาเฉพาะกับลายที่ใหญ่หรือเห็นได้ชัดเท่านั้น และมักจะปล่อยผ่านรอยสักเล็กๆ ที่ข้อเท้าหรือข้อมือ โดยเฉพาะถ้าปิดด้วยสติกเกอร์ แต่เนื่องจากนโยบายถูกกำหนดโดยแต่ละสถานที่เอง จึงไม่มีการันตีเสมอไป
สรุป
ป้ายรอยสักที่หน้าประตูโรงอาบน้ำนั้น จริงๆ แล้วไม่ได้เกี่ยวกับตัวคุณ ความสะอาด รสนิยม หรือประเพณีอย่างที่เห็นในตอนแรก มันคือรูปร่างที่หลงเหลือมาจากทางเลี่ยง 150 ปีผ่านกฎหมายอาญา การเซ็นเซอร์ในยุคสงคราม และองค์กรอาชญากรรม ซึ่งส่วนใหญ่ได้คลี่คลายไปแล้ว เหลือเพียงกฎภายในเก่าๆ ไม่กี่แห่งเท่านั้น งานฝีมือนี้เองไม่เคยถูกกฎหมาย ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ หรือถูกปฏิบัติอย่างเปิดเผยในญี่ปุ่นมากเท่าตอนนี้มาก่อน ถ้าคุณเดินทางพร้อมรอยสัก แค่ค้นหาข้อมูลเล็กน้อยว่าออนเซ็นไหนยินดีต้อนรับคุณ หรือพกสติกเกอร์ปิดรอยสักติดกระเป๋าไว้ ก็เพียงพอแล้ว
Written from Japan by the Wayfarer Japan team — real experience, checked facts, no fluff.
